Nową wartością w środowisku instytucjonalnym polskiej polityki społecznej, jak i w lokalnych społecznościach jest centrum usług społecznych (CUS). Przepisy Ustawy z 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych weszły w życie 1 stycznia 2020 r. Ustawa została przygotowana w Kancelarii Prezydenta RP przez zespół skupiony wokół Narodowej Rady Rozwoju, a projekt Ustawy zyskał jednomyślne poparcie w dwóch izbach polskiego Parlamentu, co należy odbierać jako potwierdzenie, że z realizacją Ustawy poprzez powstawanie i funkcjonowanie CUS nadzieję wiążą wszystkie siły polityczne. I taki z założenia ma być CUS – nie określonych stronnictw czy frakcji, nie „nasz czy wasz”, nie partyjny, ale mieszkańców gminy, obywateli, których indywidualne zasoby, wyzwolony lub zagospodarowany potencjał sprawczy i samopomocowy mają także uzupełniać ofertę instytucjonalną w zakresie usług.
Według intencji pomysłodawców, centra usług społecznych mają za zadanie przyczynić się do rozwoju, integracji i poszerzenia dostępności usług społecznych na miarę aktualnych wyzwań cywilizacyjnych[1]. Funkcjonowanie centrów usług społecznych ma za zadanie: [1] ukierunkować inicjatywy w zakresie inwestycji w rozwój sfery społecznej, podejmowane oddolnie przez samorządy lokalne; [2] stać się odpowiedzią na potrzeby polskiego społeczeństwa; [3] uwzględniać agendę społeczną Unii Europejskiej oraz kierunki rozwoju krajowej polityki społecznej; [4] przywrócić właściwe relacje między działaniami powszechnymi, adresowanymi do ogółu mieszkańców a działaniami selektywnymi w ramach pomocy społecznej; [5] wspierać rozwój samorządności lokalnej i partnerskiej współpracy międzysektorowej; [6] stworzyć nowe możliwości rozwoju służb społecznych, pracy socjalnej i pracy środowiskowej[2]. Te zamierzenia, ale i ich realizacja w polskich gminach pozwala eksponować CUS, jako przykład wyzwolonej nowej energii w obszarze polityki społecznej, ale i aktywności obywatelskiej.
Zgodnie z zapisami Ustawy Polskie gminy stanęły zatem przed możliwością: [1] przekształcenia dotychczas funkcjonującego ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych lub [2] wspólnie z innymi gminami utworzenia ‘partnerskiego CUS’. Do końca 2021 r. 48 gmin 5 podjęło decyzję o utworzeniu CUS (wszystkie w formule przekształcenia w CUS ośrodka pomocy społecznej; jedynie w Toruniu CUS funkcjonuje jako nowa instytucja obok MOPR). Według rozpoznania dokonanego przez Radę ds. Społecznych Narodowej Rady Rozwoju ponad 200 kolejnych gmin w najbliższym czasie zdecyduje się na powołanie CUS. Poniżej zaprezentowano: [1] założenia koncepcyjne CUS w kontekście potencjału wyzwalania nowej energii w systemie instytucjonalnym lokalnej polityki społecznej, ale i aktywności mieszkańców lokalnych wspólnot; [2] przykład zmian wznieconych w konkretnym środowisku, w którym zdecydowano się powołać CUS (gmina Czersk w województwie pomorskim), które wykraczają poza skoordynowaną ofertę usług dostępnych dla obywateli.
Koncepcja CUS jako nowej instytucji
Ustawa o CUS stwarza instytucjonalno-prawne ramy dla konsolidacji inicjatyw samorządowych mających na celu integrację i koordynację usług społecznych. Ustawa definiuje ramową strukturę CUS, kluczowe procesy (diagnoza potrzeb i potencjałów gminy w zakresie usług społecznych, uchwalenie gminnego programu usług społecznych jako miejscowego prawa etc.) i role, jakie mają być podejmowane w ramach tej instytucji (tu warto podkreślić trzy kluczowe stanowiska i role w CUS: organizatora usług społecznych, koordynatora indywidualnych planów usług społecznych oraz organizatora społeczności lokalnych). Jednak jest tu miejsce na „lokalny pomysł na CUS” poprzez uwzględnienie w formacie nowej instytucji lokalnych zasobów instytucjonalnych, konkretnych pakietów usług dystrybuowanych do mieszkańców, pomysłów na wykorzystanie infrastruktury (nie tylko publicznej), pomysłów na usieciowienie instytucji, ale i efektów indywidualnych zabiegów o środki umożliwiające inwestycje w bazę usługową. Pomimo dyskusji na ten temat (i różnych stanowisk), na tym etapie „reformy” jej siłą jest dobrowolność w zakresie powoływania CUS (nie jest to zmiana wymuszona), bazowania na dobrych praktykach w formule „dyfuzji innowacji” oraz otwarcie na lokalne pomysły w organizowaniu oferty usług.
Misja CUS wykracza poza świadczenie pomocy społecznej osobom i rodzinom biedniejszym czy społecznie marginalizowanym. Mówimy tu o nowej instytucji, która ma przekraczać stygmaty, jakie często wiążą się z nabywaniem statusu klienta systemu pomocy społecznej. Pakiety usług społecznych dostępne w CUS (świadczonych przez tą instytucję lub koordynowanego przez CUS dostępu do usług realizowanych przez inne instytucje) są oferowane obywatelom bez trybu decyzji administracyjnej. To właśnie obywatel jest w centrum zainteresowania lokalnego systemu polityki społecznej, niezależnie czy wsparcie ma być reakcją na doświadczane problemy społeczne, zaspokojenie określonej potrzeby, przeciwdziałanie ryzykom socjalnym etc. To szansa, że polityka społeczna będzie uwzględniać np. ofertę dla przedstawicieli klasy średniej, którzy w cyklu życia (i życia własnych rodzin) potrzebują informacji o dostępnych usługach (opiekuńczych, terapeutycznych, rehabilitacyjnych, edukacyjnych itp.) i dostępu do tychże usług.
Przede wszystkim CUS są odpowiedzią na potrzeby społeczeństwa w zakresie dostępu na poziomie lokalnym do kompleksowych usług społecznych. Rosnące zapotrzebowanie na te usługi jest wyzwaniem cywilizacyjnym, związanym z wydłużaniem się życia ludzkiego, przemianami stylów życia i wzorów funkcjonowania rodziny. To właśnie CUS wpisuje się założenia, że w XXI wieku dobrostan społeczny w coraz większym stopniu zależy od dostępności zintegrowanego (zasada one stop shop) wsparcia usługowego obejmującego pakiety usług „szyte na miarę” (taylor made) (personalizowane) i świadczone przez specjalistów reprezentujących różne zawody pomocowe (helping professions)[3].
Model CUS odpowiada priorytetom polityki społecznej Unii Europejskiej. Priorytetem w okresie programowania 2021–2027 jest rozwój kompleksowych lokalnych systemów usług społecznych użyteczności publicznej, świadczonych dla ogółu mieszkańców w interesie publicznym, a więc bezpłatnie lub za rozsądną cenę niestanowiącą bariery dostępu. Model CUS jest wyrazem nurtu polityki inwestycji społecznych, co wiąże się z poszukiwaniem innowacyjnych i oddolnych pomysłów określonych działań i wzmacnia samorządność terytorialną na poziomie gminy. Rozwój lokalnej infrastruktury usług społecznych ma sprzyjać zwłaszcza wzmocnieniu organizacji pozarządowych oraz przedsiębiorstw społecznych.
Warto także zaznaczyć, że centra usług społecznych zostały pomyślane jako miejsca rozwoju metodyki pracy socjalnej opartej zarówno na zindywidualizowanym podejściu case-work management, jak i na [2] pracy środowiskowej o profilu więziotwórczym, przy wykorzystaniu podejścia określanego jako organizowanie społeczności lokalnej (community organizing). Nie sposób sobie wyobrazić prężenie działający CUS bez skutecznej aktywności organizatora społeczności lokalnej zatrudnionego w tej instytucji, a który buduje relacje samopomocowe wśród mieszkańców, angażuje ich w budowanie oferty usług na rzecz innych[4].
Centrum usług społecznych w Czersku – nowa instytucja, nowa energia
Przykładem skutecznie wyzwolonych zmian w lokalnej polityce społecznej i odpowiedzi na potrzeby obywateli jest funkcjonowanie i realizacja programu usług społecznych w Centrum usług społecznych gminy Czersk (województwo pomorskie, powiat chojnicki). Ta instytucja kierowana przez Panią dyrektor Annę Bielawską-Jutrzenkę (a powstała z inicjatywy władz gminy) zaopatruje w usługi mieszkańców gminy, liczącej blisko 10 tysięcy mieszkańców. Centrum Usług Społecznych w Czersku zostało utworzone poprzez przekształcenie dotychczas działającego Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Czersku, na mocy Uchwały Rady Miejskiej w Czersku z dnia 22 września 2020 r. W czerskim CUS zrealizowano wszystkie kluczowe działania konsolidujące tą nową instytucję: przygotowano diagnozę potencjału i potrzeb wspólnoty samorządowej w zakresie usług społecznych, stworzono przy wykorzystaniu diagnozy program usług społecznych i następnie uchwalono program przez radę gminy, zatrudniono w centrum wymaganych ustawowo specjalistów (OUS, OSL, KIPUS) i co kluczowe, konsekwentnie realizuje się zamierzenia poprzez dostarczanie obywatelom usług społecznych. Warto zarysować ten wszechstronny program[5], który stanowi przykład kompleksowej odpowiedzi na potrzeby obywateli niezależnie od ich statusu ekonomicznego przy jednoczesnych inwestycjach w rozwijanie aktywności samych mieszkańców. Co ważne, jest to przykład gruntownego rozpoznania lokalnego potencjału usługowego, skoordynowanie transferu usług do mieszkańców wraz z animacją obywateli do samopomocy.
Mieszkańcy gminy mogą korzystać ze wsparcia asystenta rodziny w sytuacjach, kiedy rodziny przeżywają trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych. Z kolei asystent osobisty osoby niepełnosprawnej pomaga w codziennym funkcjonowaniu, w załatwieniu spraw urzędowych, organizacji czasu wolnego, podtrzymywaniu kontaktów ze środowiskiem, z najbliższym otoczeniem, pomoc w robieniu zakupów, itp. Same rodziny osób z niepełnosprawnościami mogą skorzystać z opieki wytchnieniowej. Osoby samotne z zaburzeniami psychicznymi mają zagwarantowane wsparcie specjalistyczne, w przypadkach, gdy są jej pozbawione. Oferuje się także pomoc w uzyskaniu stosownych dokumentów (lekarz psychiatra).
W ramach programu ważne miejsce zajmuje oferta zajęć profilaktyczno-edukacyjnych, uwzględniająca zapewnienie wsparcia dla dzieci zagrożonych niedostosowaniem społecznym, mającym trudności adaptacyjne, poprzez organizację zajęć świetlicowych. Ważne jest tu także wsparcie seniorów, poprzez umożliwienie korzystania z oferty na rzecz społecznej aktywizacji: oferty prozdrowotnej, edukacyjnej, kulturalnej, rekreacyjnej i opiekuńczej. Dużym zainteresowaniem mieszkańców cieszy się usługa door-to-door, w postaci zapewnienia dowozu z miejsca wskazanego na miejsce docelowe, celem: wizyty w szpitalu, Urzędzie Pracy, zebraniach/spotkaniach, itp.
Obywatele mogą liczyć na poradnictwo w formie pomocy terapeutycznej dla osób uzależnionych i współuzależnionych, pomocy psychologa i psychoterapeuty, a także prawne i obywatelskie (sporządzenie projektu pism, wskazanie osobie uprawnionej sposobu rozwiązania jej problemu prawnego, poinformowanie obowiązującym stanie prawnym oraz przysługujących jej uprawnieniach lub spoczywających na niej obowiązkach oraz działania dostosowane do indywidualnej sytuacji osoby uprawnionej, zmierzające do podniesienia świadomości tej osoby o przysługujących jej uprawnieniach lub spoczywających na niej obowiązkach oraz wsparcia w samodzielnym rozwiązywaniu problemu). W programie usług uwzględniono funkcjonowanie punktu mediacji jako alternatywnego sposobu rozwiązywania wszelkich sporów/konfliktów (pomocnego we wszelkich problemach i sporach między ludźmi – zarówno w sprawach sądowych, jak i prywatnych).
Osoby samotne, starsze, niepełnosprawne czy niesamodzielne mogą liczyć na wsparcie w postaci prac konserwatorskich (tzw. „Złota rączka”), ale także na usługi porządkowe. Wypożyczalnia sprzętu rehabilitacyjnego umożliwia zaś dostęp do sprzętu medyczno-rehabilitacyjnego, jak np. kule, balkoniki, wózki inwalidzkie, materace p/odleżynowe, ale też gotowe łóżka, podnośniki, itp. W ramach usługi „Koperta życia” CUS zapewnia „koperty”, w której umieszcza się najważniejsze informacji o stanie zdrowia, przyjmowanych lekach, alergiach na leki, kontaktach do najbliższych, danych osobowych, w tym nr pesel.
W Czersku funkcjonuje placówka wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży, oferująca pomoc rodzinom w realizacji funkcji opiekuńczo-wychowawczych na rzecz dziecka w postaci zajęć integracyjnych, muzykoterapii, zajęć sportowych, terapeutycznych, z doradcą zawodowym, organizacji czasu wolnego. Z kolei punkty opieki dziennej – Kluby Seniora zaspokajają potrzeby animowania, organizowania czasu wolnego seniorów, upowszechniania kultury, oświaty oraz integracji i aktywizacji społecznej. Środowiskowy dom samopomocy koncentruje się na zapewnieniu uczestnikom oparcia społecznego pozwalającego na zaspokojenie ich potrzeb życiowych, usamodzielnienie i integrację społeczną (usługa – pomoc w uzyskaniu stosownych dokumentów – lekarz psychiatra). Warto także wskazać na działanie Ośrodka Środowiskowej Opieki dla Dzieci i Młodzieży, w którym psychologowie, psychoterapeuci i terapeuci środowiskowi oferują: poradę psychologiczną diagnostyczną, poradę psychologiczną, psychoterapię: indywidualną, rodzinną, grupową, wsparcie psychospołeczne, wizytę, poradę domową lub środowiskową.
Ważnym ogniwem realizowanego programu usług społecznych jest Czerskie Centrum Wolontariatu jako formacji skupiającej wolontariuszy – dzieci, młodzież, dorosłych, seniorów, odpowiadające za aktywizację społeczną mieszkańców, organizujące lub współorganizujące wydarzenia takie, jak min.: Czerska Paczka Świąteczna, Eko-konferencja, Dzień Wolontariusza, itp., organizujące lub współorganizujące szkolenia, pogadanki, biorące czynny udział w cyklicznych czy tematycznych wydarzeniach organizowanych przez OPR, jak np. „Targi Czasu Wolnego”, „Piknik Rodzinny”, „Biała Wstążka” i wiele innych.
Lokalny program usług społecznych uwzględnia rozwijanie teleopieki w formie oferowanego systemu (opaski życia), polegającego na reagowaniu na sytuacje zagrożenia, a w przypadku ich wystąpienia wezwanie pomocy lub przekazywanie wiadomości opiekunowi. Seniorzy mogą liczyć na „Czerską Karta Seniora” jako lokalny program cenowych obniżek dla seniorów – posiadacze Karty mogą skorzystać z rabatów w wielu lokalnych sklepach i zakładach usługowych, a także Banku.
I wreszcie na koniec (co nie wyczerpuje wszystkich usług uwzględnionych w programie koordynowanym przez czerski CUS) przewidziano usługi adresowane do migrantów wojennych z Ukrainy. W ramach wiązki usług „Razem z Ukrainą” przewidziano zapewnienie pomocy psychologicznej dla uchodźców z Ukrainy, rozwija się współpracę między instytucjami i organizacjami w zakresie organizacji czasu wolnego dla dzieci i młodzieży przybyłych z Ukrainy. Oferuje się pomoc rzeczową dla uchodźców czy pomoc w załatwianiu spraw urzędowych.
Podsumowanie – esencja zmiany
Jak wskazano, przedstawiony wyżej zbiór usług, które znalazły się w koordynowanej przez CUS lokalnej ofercie wsparcia obywateli gminy, nie wyczerpuje istoty przemian, jakie stają się udziałem tej społeczności. W czym zatem wyraża się zmiana, jaka dokonuje się w gminie Czersk? Zmiana zasadza się na: [1] odwadze decydentów gminnych, aby zmieniać to, co od lat wymaga reformy (instytucje systemu pomocy społecznej) oraz uznać transfer usług społecznych do obywateli nie tyle jako koszt, ile jako inwestycję w jakość życia różnych grup; [2] gruntownym wsłuchaniu się w potrzeby przedstawicieli wszystkich grup i kategorii społecznych mieszkańców gminy, ale i zinwentaryzowaniu potencjału, który można wykorzystać w odpowiedzi na te potrzeby (pogłębiona diagnoza potrzeb i potencjału); [3] potraktowaniu wszystkich obywateli jako równie ważnych w formule zobowiązania władz gminy do wspierania zaspokojenia ich potrzeb (jako dostęp i aspiracja do wysokiej jakości życia); [4] potraktowaniu skonstruowanej i wydyskutowanej oferty usług jako formalnego zobowiązania władz gminy na rzecz mieszkańców (tryb uchwały Rady Gminy); [5] poszerzenia wcześniej dostępnej oferty usług, innowacyjnego konstruowania nowych form wsparcia; [6] zintegrowania lokalnych instytucji i organizacji oraz koordynacji ich aktywności przez centralny podmiot, odpowiadający za personalizowane świadczenie usług (CUS); [7] aktywnych działań na rzecz organizowania lokalnej społeczności celem rozwijania zaangażowania obywatelskiego, świadczenia usług samopomocowych i wzajemnościowych; [8] rozwijania nowych standardów pracy w instytucjach publicznych w oparciu o zasady współpracy, udrożnionych kanałów komunikacji, modernizację warunków infrastrukturalnych i zwiększone poczucie sprawczości. Przykłady takich jednostek samorządowych jak Czersk wskazuje, że w oparciu o odwagę reformatorską i lokalne podstawy samorządności, bazującą na dostępnej ramie prawnej stworzonej w duchu dialogu i konsensusu, można zmieniać porządek instytucjonalny, animować aktywność mieszkańców lokalnej wspólnoty i realnie poprawiać jakość jej życia.
[1] Ustawa wprowadza do polskiego porządku prawnego pierwszą legalną definicję usług społecznych, rozumianych jako: „działania podejmowane (…) w celu zaspokajania potrzeb wspólnoty samorządowej, świadczone w formie niematerialnej bezpośrednio na rzecz osób, rodzin, grup społecznych, grup mieszkańców o określonych potrzebach lub ogółu mieszkańców”. Por. Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, Art. 2. Dz.U. 2019 poz. 1818.
[2] Marek Rymsza, Arkadiusz Karwacki (red.). 2023. Centra usług społecznych. Potencjał intencjonalnie wywołanej zmiany w lokalnej polityce społecznej w Polsce. Raport. Warszawa: Kancelaria Prezydenta RP, s. 8.
[3] Tamże, s. 8-9.
[4] Tamże, s. 9.
[5] Program Usług Społecznych w Gminie Czersk na lata 2022-2023.
